Odgajanik u procesu (samo)odgoja / (samo)obrazovanja – između „bankovnog“ i kritičkog modela

Abstract

U ovom radu analizira se položaj i uloga odgajanika u procesu odgoja i obrazovanja uporednim razmatranjem dvaju suprotstavljenih modela: tradicionalnog, tzv. bankovnog modela, i kritičkog (freireanskog) modela. Polazeći od premise da su odgoj i obrazovanje nerazdvojivi procesi, naglašava se nužnost posmatranja odgajatelja i odgajanika kao ravnopravnih subjekata pedagoške prakse. U „bankovnom“ modelu odgajanik je reduciran na pasivnog primaoca unaprijed formiranih znanja, čime se ograničava njegov razvoj i potiskuje njegova kreativna i kritička dimenzija. Suprotno tome, kritički/freireanski model afirmira odgajanika kao aktivnog učesnika i sukreatora znanja, naglašavajući značaj dijaloga, problematizacije i samoobrazovanja u procesu učenja. Posebna pažnja posvećuje se pojmovima odgojivost/obrazovljivost, sloboda i samooblikovanje, koji se u okviru kritičke pedagogije interpretiraju kao ključni za razumijevanje odgajanikove transformacije iz konformističke u autonomnu ličnost. U tom smislu, sloboda se posmatra kao ontološka dimenzija ljudskog bića i temelj odgoja i obrazovanja, dok se autoritet odgajatelja shvata u ravnoteži sa slobodom odgajanika, pri čemu se pedagoški odnos zasniva na međusobnom uvažavanju i odgovornosti. Zaključuje se da kritička pedagogija Paula Freirea nudi emancipatorski okvir u kojem obrazovanje prestaje biti proces prenošenja gotovih znanja, a postaje prostor zajedničkog oblikovanja smisla i kritičke svijesti. Takav pristup transformira tradicionalni hijerarhijski odnos odgajatelj – odgajanik u partnerski i dijaloški odnos, stvarajući pretpostavke za razvoj slobodnih, odgovornih i autonomnih ličnosti, osposobljenih za aktivno i kritičko djelovanje u društvu.